Projenin
Amaç ve Hedefleri
Bu proje, 1650-1810 yılları arasında Osmanlı İstanbul’unun servet yapısını ve demografik özelliklerini tarihsel veriler ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın odağında, İstanbul’da yaşayan insanların sahip oldukları servet unsurları, bu servetin toplum içinde nasıl dağıldığı ve zaman içinde ne tür değişimler gösterdiği yer almaktadır.
Projenin bir diğer temel amacı, aynı dönemde İstanbul nüfusunun aile yapısı, miras ilişkileri, toplumsal konumu ve demografik özelliklerini tereke kayıtları üzerinden ortaya koymaktır. Böylece Osmanlı başkentinde farklı toplumsal grupların ekonomik ve demografik görünümleri karşılaştırmalı biçimde değerlendirilecektir.
Araştırma, tereke defterleri ile icâreteynli vakıflara ait intikal kayıtlarından elde edilen verileri sistemli bir veritabanında bir araya getirecek; bu verileri nicel analizler, tarihsel yorumlama ve tematik görseller aracılığıyla anlamlı bir bütün hâline getirecektir. Bu yönüyle proje, Osmanlı İstanbul’unun sosyal ve ekonomik tarihine dair daha ayrıntıl ı, ölçülebilir ve karşılaştırılabilir bir tablo sunmayı hedeflemektedir.
Projenin Hedefleri:
-
1650-1810 yılları arasında İstanbul’da miras ve intikal kayıtlarını tutan mahkemeleri tespit etmek ve ilgili sicil arşivinin kapsamlı dökümünü çıkarmak.
-
Tereke defterleri ile icâreteynli vakıflara ait intikal hüccetlerinden elde edilecek bilgilerin işlenebileceği düzenli bir veri tabanı oluşturmak.
-
Arşiv belgelerinde yer alan servet, aile, miras, meslek, statü, din, cinsiyet ve yerleşim bilgilerini sistemli biçimde veri tabanına aktarmak.
-
Oluşturulan veri setini dijital araçlar aracılığıyla analiz etmek; servet dağılımı, demografik yapı ve mekânsal örüntülere ilişkin tematik görseller hazırlamak.
-
Elde edilen bulguları tarihsel bağlam içinde değerlendirerek Osmanlı İstanbul’unun ekonomik, toplumsal ve demografik yapısına ilişkin yeni yorumlar geliştirme
İstatistiksel Veri Analizi
Mekansal Analiz
Araştırma Yöntemleri
Proje, Osmanlı İstanbul’unun 1650-1810 yılları arasındaki servet ve demografik yapısını arşiv belgelerine dayalı olarak incelemektedir. Araştırmanın temel kaynaklarını tereke defterleri ile icâreteynli vakıflara ait intikal hüccetleri oluşturmaktadır. Bu belge grupları, bireylerin mal varlıkları, miras ilişkileri, aile yapıları, toplumsal konumları ve yerleşim bilgileri hakkında sistematik veri üretmeye elverişli niteliktedir.
Araştırma sürecinde öncelikle, proje kapsamındaki dönemde İstanbul’da tereke ve intikal kayıtlarını tutan mahkemeler tespit edilmekte ve ilgili sicil arşivinin envanteri çıkarılmaktadır. Ardından belirlenen alt dönemlere ait tereke defterleri ve vakıf hüccetleri taranarak servet, demografi ve mekâna ilişkin veriler standart biçimde veri tabanına aktarılmaktadır.
Proje kapsamında oluşturulan veri tabanı, iki temel veri setinden meydana gelmektedir. Bunlardan ilki, tereke defterlerinden elde edilen bilgilerin işlendiği tereke veri seti; ikincisi ise icâreteynli vakıflara ait intikal hüccetlerinden derlenen bilgilerin işlendiği vakıf veri setidir. Bu yapı, bireylerin özel mülk niteliğindeki mal varlıkları ile vakıf gayrimenkuller üzerindeki tasarruf haklarının birlikte değerlendirilmesine imkân sağlamaktadır.
Veri tabanına aktarılan bilgiler, karşılaştırmalı ve nicel analizlere uygun biçimde standartlaştırılmaktadır. Meslek, unvan, din, cinsiyet, aile durumu, mirasçı sayısı, servet kalemleri, borçlar, alacaklar, gayrimenkuller ve mahalle bilgileri belirli kategoriler altında düzenlenmekte; böylece geniş hacimli arşiv verisi ölçülebilir ve analiz edilebilir bir araştırma verisine dönüştürülmektedir.
Araştırmanın analiz aşamasında dijital beşeri bilim yöntemlerinden yararlanılmaktadır. SPSS programı aracılığıyla servet ve demografi verileri üzerinde frekans, trend, regresyon, korelasyon ve karşılaştırmalı analizler gerçekleştirilmektedir. Servet dağılımı ve toplumsal gruplar arasındaki farklılıkların değerlendirilmesinde Gini katsayısı, Lorenz eğrisi ve benzeri ölçüm yöntemlerinden faydalanılmaktadır.
Mekânsal verilerin değerlendirilmesinde ise Coğrafi Bilgi Sistemleri araçları kullanılmaktadır. ArcGIS programı aracılığıyla mahalle bilgileri, konut ve gayrimenkul dağılımları ile ekonomik faaliyet alanları haritalandırılmaktadır. Bu sayede Osmanlı İstanbul’unda servet, nüfus ve mekân arasındaki ilişkiler tematik haritalar üzerinden analiz edilmektedir.
Bu yöntemsel çerçeve, arşiv belgelerinde dağınık hâlde bulunan büyük hacimli verinin sistematik biçimde işlenmesini, sayısallaştırılmasını, analiz edilmesini ve tarihsel bağlam içinde yorumlanmasını sağlamaktadır. Proje, bu yönüyle Osmanlı İstanbul’unun ekonomik, toplumsal ve demografik yapısına ilişkin karşılaştırmalı, veriye dayalı ve görsel olarak desteklenmiş bir değerlendirme sunmaktadır.